२.१ भौगोलिक स्थान
पुतलीबजार नगरपालिका गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत स्याङ्जा जिल्लाको सदरमुकाम स्याङ्जा बजारलाई केन्द्रमा राखी अवस्थित नगरपालिका हो। नगरपालिकाको क्षेत्रफल करिब १४७.१९ वर्ग किलोमिटर रहेको छ र हाल नगरपालिका १४ वटा वडामा विभाजित छ।
भौगोलिक रूपमा नगरपालिकाको पूर्वतर्फ कास्की तथा तनहुँ जिल्ला, पश्चिमतर्फ आँधीखोला गाउँपालिका, अर्जुनचौपारी गाउँपालिका र भीरकोट नगरपालिका, उत्तरतर्फ कास्की जिल्ला तथा फेदीखोला गाउँपालिका र दक्षिणतर्फ विरुवा गाउँपालिका तथा भीरकोट नगरपालिका रहेका छन्।
नगर क्षेत्र आँधीखोलाको जलाधार तथा पहाडी भू–भागमा फैलिएको छ। स्याङ्जा बजारको शहरी क्षेत्रदेखि ग्रामीण तथा उच्च पहाडी बस्तीहरूसम्म फैलिएको यसको भौगोलिक विविधताले कृषि, पर्यटन, व्यापार तथा सेवा क्षेत्रको विकासका लागि विविध सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
२.२ ऐतिहासिक पहिचान नामांकन
पुतलीबजार क्षेत्रको ऐतिहासिक विकास स्याङ्जा जिल्लाको प्रशासनिक तथा व्यापारिक विकाससँग निकट रूपमा जोडिएको छ। नेपाल एकीकरणपूर्व वर्तमान स्याङ्जा क्षेत्र विभिन्न चौबीसे राज्य तथा स्थानीय रजौटाहरूको प्रभाव क्षेत्रमा रहेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ। गहौं, भीरकोट, सतौं र नुवाकोटलगायतका ऐतिहासिक राज्यहरूको प्रभाव यस क्षेत्रमा रहेको थियो। पुतलीबजार नगरपालिका वि.सं. २०५३ सालमा साविकका स्याङ्जा पुतलीबजार, करेन्डाँडा, सतुपसल, गणेशपुर र चण्डीकालिका गाउँ विकास समितिहरू समेटेर स्थापना भएको हो। संघीय संरचनाअनुसार वि.सं. २०७३ फागुन २९ गते साविकका टक्सार, पौवेगौडे, ठूलाडिही, बहाकोट, कोल्मा, राङ्भाङ तथा पेल्काचौरका विभिन्न वडाहरू समावेश गरी हालको १४ वडा भएको नगरपालिका संरचना कायम भएको हो। स्याङ्जा नामकरणका सम्बन्धमा विभिन्न ऐतिहासिक तथा जनश्रुतिमा आधारित कथनहरू पाइन्छन्। स्थानीय इतिहास, व्यापारिक गतिविधि, धार्मिक स्थल तथा विभिन्न जातजातिको सामाजिक–सांस्कृतिक सहअस्तित्वले यस क्षेत्रको विशिष्ट ऐतिहासिक पहिचान निर्माण गरेको छ।
२.३ राजनीतिक स्थिति
पुतलीबजार नगरपालिका नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थाअन्तर्गत गण्डकी प्रदेश, स्याङ्जा जिल्लामा पर्ने स्थानीय तह हो। स्थानीय तहको रूपमा नगरपालिकाले नेपालको संविधान तथा प्रचलित कानूनबमोजिम स्थानीय शासन, सेवा प्रवाह, विकास निर्माण, स्थानीय पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, वातावरण, सामाजिक विकास तथा स्थानीय आर्थिक विकाससम्बन्धी कार्यहरू सञ्चालन गर्दछ। नगरपालिका १४ वटा वडामा विभाजित रहेको छ। नगर कार्यपालिकाको कार्यालय स्याङ्जा बजारमा रहेको छ भने प्रत्येक वडामा वडा कार्यालयमार्फत स्थानीय तहका सेवा तथा प्रशासनिक कार्यहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। नगरपालिकाको प्रशासनिक केन्द्र स्याङ्जा बजार ऐतिहासिक रूपमा जिल्लाको प्रमुख प्रशासनिक तथा व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ।
२.४ धरातलीय अवस्था
पुतलीबजार नगरपालिका मूलतः पहाडी धरातलमा अवस्थित छ। नगर क्षेत्रभित्र नदी उपत्यका, खोँच, पहाडी ढलान, डाँडाकाँडा तथा उच्च भू–भागको विविधता पाइन्छ। नगरपालिकाको भौगोलिक संरचनामा आँधीखोला तथा यसका सहायक खोलाहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। नगर क्षेत्रमा आँधीखोलाका अतिरिक्त बाडखोला, अरौदीखोला, राङ्खोला, पिउरीखोला, सुरौदिखोला, दरौखोला र बैदिखोलालगायतका जलप्रवाहहरू रहेका छन्। यी नदी तथा खोलाहरूले नगरको प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै कृषि, खानेपानी, जलाधार संरक्षण तथा स्थानीय जीविकोपार्जनमा योगदान पुर्याएका छन्। धरातलीय विविधताका कारण नगर क्षेत्रमा कृषि योग्य फाँटदेखि डाँडाकाँडा तथा उच्च भू–भागसम्म विभिन्न प्रकारका भू–उपयोग देखिन्छ। यसले कृषि, फलफूल उत्पादन, वन, पर्यटन तथा ग्रामीण बस्ती विकासका लागि फरक–फरक सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
२.५ प्राकृतिक सम्पदा
पुतलीबजार नगरपालिकाको प्रमुख प्राकृतिक सम्पदामध्ये आँधीखोला विशेष महत्वको रहेको छ। आँधीखोला तथा यसका सहायक खोलाहरूले नगरको जलाधार प्रणाली, कृषि तथा प्राकृतिक वातावरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। नगर क्षेत्रमा रहेका हरियालीयुक्त पहाड, वनजंगल, डाँडाकाँडा, जलस्रोत, कृषि भूमि तथा प्राकृतिक दृश्यहरू महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हुन्। उच्च भू–भागबाट देखिने हिमाली तथा पहाडी दृश्य, सूर्योदय–सूर्यास्तका मनोरम दृश्य र ग्रामीण प्राकृतिक परिवेश पर्यटनका दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण छन्। प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन, जलाधार संरक्षण, वन संरक्षण, जैविक विविधताको संरक्षण तथा वातावरणमैत्री विकास पुतलीबजारको दीर्घकालीन समृद्धिका महत्वपूर्ण आधार हुन्।
२.६ सांस्कृतिक उत्कृष्टता
पुतलीबजार नगरपालिका विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति तथा परम्पराको साझा थलो हो। यहाँ ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, नेवार, दलित समुदायलगायत विभिन्न सामाजिक समुदायको बसोबास रहेको छ। विभिन्न समुदायबीचको सामाजिक सद्भाव, सहकार्य र सांस्कृतिक सहअस्तित्व नगरको महत्वपूर्ण विशेषता हो। नगर क्षेत्रमा विभिन्न धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू रहेका छन्। सतौ चण्डी, कालाभैरव, नुवाकोट, हुनिकोट, भारकोट क्षेत्रलगायतका धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू नगरको सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय पहिचानसँग जोडिएका छन्। नगरपालिकाले समेत प्रमुख पर्यटकीय, धार्मिक तथा ऐतिहासिक गन्तव्यसम्बन्धी छुट्टै प्रकाशन उपलब्ध गराएको छ। विभिन्न चाडपर्व, जात्रा, धार्मिक अनुष्ठान, स्थानीय कला–संस्कृति, परम्परागत जीवनशैली तथा सामुदायिक परम्पराले नगरको सांस्कृतिक विविधतालाई जीवन्त बनाएका छन्।
२.७ विकास सम्भावनाहरू
पुतलीबजार नगरपालिका प्राकृतिक, भौगोलिक, कृषि, पर्यटन तथा प्रशासनिक दृष्टिले विविध विकास सम्भावना भएको क्षेत्र हो। नगरपालिकाको आवधिक योजनाले पनि कृषि, पर्यटन, उद्योग, पूर्वाधार तथा मानव संसाधन विकासलाई आर्थिक तथा सामाजिक विकासका प्रमुख आधारका रूपमा पहिचान गरेको छ। प्रमुख विकास सम्भावनाहरू निम्न छन्: कृषि तथा फलफूल: सुन्तला, कफी, तरकारी तथा अन्य फलफूलको व्यावसायिक उत्पादन र मूल्य शृंखला विकास। पशुपालन: बाख्रा, गाईभैंसी, बङ्गुर तथा अन्य पशुपालनको व्यावसायिकीकरण। पर्यटन: धार्मिक, ऐतिहासिक, ग्रामीण तथा प्रकृति–आधारित पर्यटनको विकास। होमस्टे: ग्रामीण बस्तीमा स्थानीय संस्कृति, खानपान तथा जीवनशैलीमा आधारित होमस्टे विस्तार। साहसिक पर्यटन: प्याराग्लाइडिङ, प्याराजम्प, र्याफ्टिङ लगायतका साहसिक पर्यटन गतिविधिको सम्भावना। स्थानीय उद्योग: कृषि उपजमा आधारित प्रशोधन तथा लघु, घरेलु र साना उद्योगको विकास। व्यापार तथा सेवा: जिल्ला सदरमुकामका रूपमा व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्तीय तथा अन्य सेवा क्षेत्रको विस्तार। पूर्वाधार: सडक, खानेपानी, विद्युत, सञ्चार तथा डिजिटल पूर्वाधारको थप विकास। मानव पूँजी: शिक्षा, सीप विकास, उद्यमशीलता तथा रोजगारी सिर्जनामार्फत स्थानीय जनशक्तिको उपयोग। हरित तथा दिगो विकास: जलस्रोत, वन, कृषि भूमि तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्दै वातावरणमैत्री विकास।
२.८ मानव विकास सूचकांक
मानव विकास सूचकांक (HDI) मानव विकासको समग्र अवस्था मापन गर्ने महत्वपूर्ण सूचक हो। यसले मुख्यतः स्वास्थ्य, शिक्षा र जीवनस्तर/आयसँग सम्बन्धित पक्षलाई समेट्छ। पुतलीबजार नगरपालिकाको आवधिक विकास योजनाले मानव विकासलाई नगर विकासको महत्वपूर्ण परिणाम सूचकका रूपमा समावेश गरेको छ। उक्त योजनामा योजना अवधिको लक्ष्यका रूपमा मानव विकास सूचकांक ०.७० पुर्याउने लक्ष्य निर्धारण गरिएको थियो। सोही योजनामा जन्म हुँदाको अपेक्षित आयु, साक्षरता, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, आधारभूत तहको भर्ना दर तथा यातायात पहुँचजस्ता मानव विकाससँग सम्बन्धित सूचकहरूलाई समेत लक्ष्यका रूपमा राखिएको थियो। हालको मानव विकास सूचकांकसम्बन्धी नगरपालिका-विशिष्ट अद्यावधिक आधिकारिक मान छुट्टै प्रकाशित नभएसम्म ०.७० लाई वर्तमान उपलब्धि भनेर उल्लेख गर्नु उपयुक्त हुँदैन; यसलाई आवधिक योजनामा निर्धारण गरिएको लक्ष्यका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुन्छ। नगरपालिकाले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सीप विकास, सामाजिक सुरक्षा, पूर्वाधार तथा आयआर्जनका अवसर विस्तारमार्फत मानव विकासको स्तर निरन्तर सुधार गर्ने दिशामा कार्यक्रम तथा योजनाहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ।